OPARCIE NA FAKCIE

Conversation-Club

Stwierdzenie to opiera­my na fakcie, że Maslow używa czasem terminu „pragnienie’’  jako synonimu „potrzeby” (a pragnienie jest niewątpliwie terminem HM). Ponadto w definicji „syndromu osobowości” używa on takich terminów, jak „myśli”, „spostrzeżenia” i „impulsy do działania”, spośród których przynajmniej ter- min „myśli” ma mentalistyczne znaczenie dodatkowe.Dowody nie są jednak rozstrzygające i można by argumen­tować, że u Maslowa terminy H mają neutralne znaczenie dodatkowe. Terminy dyspozycyjne czy funkcjonalne? Klasyfikacja ta również nasuwa pewne trudności przynajmniej jeśli chodzi o termin „potrzeba”. Termin ten jest używany w taki sposób, że czasem odnosi się do zmiennej trwającej przez długi czas, dyspozycji (utajona potrzeba w hierarchii potrzeb), a czasem do zmiennej o krótszym okresie trwania, funkcji (niezaspokojona potrzeba, która jest „motywatorem”). Tak więc potrzeba w teorii Maslowa podobnie jak u Murraya jest terminem zarówno dyspozycyjnym, jak i funkcjo­nalnym. „Syndrom osobowości” jest jednak używany wyłącznie jako termin dyspozycyjny, odnoszący się do wzorca czy struktury dyspozycyjnej, która przejawia się w różnych „myślach”, „impulsach do działania” i w różnych rodzajach zachowań.

ODNIESIENIE DO ZMIENNYCH

images (1)

Ten termin H odnosi się do zbioru zmiennych H („myśli”, „im­pulsów do działania”, „spostrzeżeń” itd.), determinujących jawne zachowanie. Związek między „zachowaniem” a pozo­stałymi, wymienionymi wyżej terminami jest najbardziej jasno przestawiony w tym oto fragmencie tekstu „Możemy wstępnie powiedzieć, zanim dokonamy szczegółowej analizy, że związki między syndromami a jawnym zachowaniem są następujące. Każde działanie jest zwykle wyrazem całej zintegrowanej osobowości. Znaczy to, że determinantami każdego działania (oprócz innych, które zostaną omówione dalej) są wszystkie syndromy osobowości i każdy z nich”.Obok tych dwu ważnych pojęć Maslow wymienia także inne terminy H, takie jak: „procesy poznawcze”, „zdolności poz­nawcze”, „talenty” itd., ale ponieważ nie stanowią one inte­gralnej części jego teorii, uwzględnimy w naszych systemato- logicznych klasyfikacjach tylko wymienione dwa najważ­niejsze terminy.Znaczenie dodatkowe terminów H. Terminy H Maslowa trudno jest zaklasyfikować systematologicznie ze względu na brak jasnych definicji. Wydaje się jednak, że nie będzie błę­dem zaklasyfikowanie dwu podstawowych terminów „po­trzeba” i „syndrom osobowości” jako terminów H z men- talistycznym znaczeniem dodatkowym.

SYNDROM OSOBOWOŚCI

images (2)

Tak jak w teorii motywacji podstawowym terminem jest „potrzeba”, tak w teorii osobowości pojęciem podstawowym jest „syndrom osobowości” (obie te teorie zawarte są w książce , Motwation and Personality). Maslow wprowadza to pojęcie w następujący sposób (s. 303):„Wstępna definicja syndromu osobowości głosi, że jest to ustruktura- lzowany, zorganizowany zbiór pozornie różnych jakości (zachowań myśli, impulsów do działania, spostrzeżeń itp.), które jednak po dok- adnym zbadaniu okazują się mieć wspólny mianownik w postaci podobnego dynamicznego znaczenia, sposobu ekspresji, „posmaku” funkcji czy celu”. Z punktu widzenia systematologicznego statusu pojęcia „syn­dromu definicja ta jest niejasna. Czytelnik zauważył za­pewne, że Maslow definiuje syndrom osobowości jako zbiór pozornie różnych jakości (zachowań, myśli, impulsów do dzia­łania, spostrzeżeń itp.), wśród których są zarówno terminy opisowe, takie jak „zachowanie”, jak i hipotetyczne, takie jak „myśli”, „impulsy do działania’ i „spostrzeżenia”. Przy zało­żeniu, że jest to fenomenologiczny język danych, niektóre spośród tych terminów H mogą być interpretowane jako ter­miny opisowe. Ponieważ jednak Maslow nie stawia tu sprawy jasno, powrócimy do problemu jeszcze później, uważając na razie prowizorycznie „syndrom osobowości” za termin H.

OBRAZ CAŁOŚCI

Tak więc pisze on (s. 134):„Zaproponowałem termin „metapotrzeby” dla opisu motywacji osób samorealizujących się”.Oprócz wyżej wspomnianej klasyfikacji potrzeb Maslow do­konuje także rozróżnienia pomiędzy potrzebami „niższymi” i „wyższymi”. Rozróżnienie to ma charakter relatywny: dana klasa potrzeb — np. potrzeby bezpieczeństwa — jest niższa w hierarchii potrzeb niż np. potrzeby afiliacyjne, ale wyższa niż potrzeby fizjologiczne.Łączne uwzględnienie wszystkich dokonanych przez Maslowa klasyfikacji potrzeb daje następujący obraz całości. Relatywność rozróżnienia niższych i wyższych potrzeb próbo­waliśmy pokazać graficznie stosując zachodzące na siebie klamry.Należy jeszcze wspomnieć, że wszystkie potrzeby w hierarchii, nie wyłączając „najwyższych” (potrzeb samorealizacji), są w  terminologii Maslowa „potrzebami podstawowymi”. Znaczy to, że są one „instynktoidalne”, jak je nazywa Maslow. Poś­więca on cały rozdział (6) dawniejszym teoriom instynktów  i w świetle tych teorii analizuje swoje potrzeby podstawowe. Analizę tę kończy następującymi słowami (s. 88):„Wszystkie poprzednie stwierdzenia zachęcają do sformułowania hipo­tezy, ze podstawowe potrzeby są w pewnym sensie i do pewnego stopnia zdeterminowane konstytucjonalnie czy dziedzicznie”.

OCZYWISTOŚĆ POTRZEB

images (3)

Sądzę, iż z powyższego cytatu w sposób dość oczywisty wy­nika, że „potrzeba” jest terminem hipotetycznym (jest „rodza­jem derywacji pojęciowej”).Rola potrzeby w motywacji wyrażona jest w następujący spo­sób „zaspokojona potrzeba nie jest motywatorem”.Potrzeby poklasyfikowane są na szereg kategorii, które tylko wymienimy. Potrzeby fizjologiczne: głód, pragnienie, sex itd. Wiele z tych potrzeb ale nie wszystkie to potrzeby homeostatyczne. Potrzeby bezpieczeństwa: pewności, stałości, zależności, opieki, wolności od strachu, od lęku i chaosu, potrzeba struk­tury, porządku, prawa, ograniczeń, silnego opiekuna itp. „Chodzi tu o pragnienie samourzeczywistnienia, to znaczy o tendencję do zrealizowania swoich możliwości”.Maslow włącza do tej ostatniej klasy, a w każdym razie ściśle z nią wiąże (nie jest to u niego jasne do końca), potrzeby wiedzy i rozumienia oraz potrzeby estetyczne. Czasami Maslow używa na określenie potrzeb samorealizacji terminu „potrzeby rozwoju” (growth needs), w celu odróżnie­nia ich od pozostałych, które obejmuje łącznym terminem „potrzeby niedoboru” (deficiency needs). Terminy „metamoty- wacja” i „metapotrzeby” używane są w taki sposób, że można je uważać za równoważne terminowi „potrzeby samoreali­zacji”.

TERMINY W TEORII MASLOWA

images (4)

Trudno jest powiedzieć, które terminy w teorii Maslowa są terminami hipotetycznymi, ponieważ formułuje on explicite zaledwie kilka definicji. Większość terminów zdefiniowana jest pośrednio, poprzez użycie ich w określonym kontekście. Dlate­go trudno jest umieścić te terminy w naszych systematolo- gicznych tabelach. Trudne jest nawet dokonać podstawowej klasyfikacji na terminy hipotetyczne i opisowe. Dlatego posta­nowiliśmy poddać analizie najważniejsze terminy, które jak sądzę są terminami H.Najważniejszym terminem w teorii motywacji Maslowa jest „potrzeba” (need). Jest on czasem używany jako synonim „popędu” ściślej zaś popędami bywa nazywana pewna klasa potrzeb potrzeby fizjologiczne. Inne używane tu terminy, to „pragnienie” (desire) i „motyw”. Najbardziej bezpośrednio definiuje Maslow potrzebę w następującym fragmencie tekstu (Motwation and Personality, s. 22):„Szczególną cechą tej głębszej analizy jest to, że zawsze prowadzi ona do pewnych celów lub potrzeb, poza które nie możemy już wyjść: to znaczy do zaspokojenia pewnych potrzeb, które to stany wydają się być celem samym w sobie, nie wymagającym dalszych uzasadnień ani dowodów. Potrzeby te mają tę szczególną właściwość u przeciętnej jednostki, że zwykle nie są obserwowane bezpośrednio, lecz znacznie częściej stanowią pewien rodzaj derywacji pojęciowej z wielu specy­ficznych, świadomych pragnień. Innymi słowy, badanie motywacji musi być w części badaniem ostatecznych ludzkich celów, pragnień czy potrzeb”.

WYŻSZE POTRZEBY

images (5)

Wyższe potrzeby pojawiają się później zarówno w rozwoju filogenetycznym, jak i ontogenetycznym. Tak więc motywa­cyjne życie jednostki można określić jako „wspinanie się” na kolejne poziomy „piramidy potrzeb”. U niemowląt do­minują potrzeby fizjologiczne głodu i pragnienia oraz potrzeby bezpieczeństwa. U młodszych dzieci dominują potrzeby bez­pieczeństwa i afiliacji, natomiast u starszych dzieci dominu­jące są potrzeby afiliacji i szacunku. Potrzeby samorealizacji pojawiają się po raz pierwszy na początku okresu dorastania, ale dopiero wśród ludzi dorosłych spotyka się osoby, u których potrzeby te dominują całkowicie.Stała frustracja podstawowych potrzeb prowadzi do pojawie­nia się objawów psychopatologicznych u człowieka. Motywowane jest tylko zachowanie instrumentalne czyli „akty radzenia sobie” (coping acts), podczas gdy zachowanie czysto ekspresyjne jest niemotywowane (później Maslow nazwał je zachowaniem „metamotywowanym”, tj. motywo­wanym przez potrzeby samorealizacji).Przed dokonaniem bardziej szczegółowej analizy terminów H oraz hipotez w teorii Maslowa, przedstawimy podstawowe twierdzenia zawarte w powyższym streszczeniu w postaci dwóch diagramów.

NAJWAŻNIEJSZA HIPOTEZA

img_como_ensenar_las_teorias_de_la_personalidad_2035_300_square

Sądzę, że pierwsza część tej wypowiedzi jest filozoficznym założeniem, natomiast ostatnia jest bliższa hipotezom doty­czącym motywacji. Najważniejszą hipotezą w teorii motywacji Maslowa jest „hipoteza o hierarchii’, która stwierdza, że istoty ludzkie są motywowane przez hierarchiczny system podstawowych, „in- stynktoidalnych” potrzeb. Hierarchia ta obejmuje potrzeby: fizjologiczne, bezpieczeństwa, afiliacji, szacunku i samoreali­zacji (te ostatnie to potrzeby twórczości, wiedzy i rozumienia oraz potrzeby estetyczne.) Hierarchiczna organizacja potrzeb implikuje, że niezaspokojone „niższe” potrzeby dominują i zwyciężają w konflikcie z niezaspokojonymi „wyższymi” potrzebami. Tak więc samorealizacja wymaga zaspokojenia wszystkich pozostałych potrzeb. A zatem ludzie samorealizu- jący się muszą być ogólnie zaspokojeni i zdrowi psychicznie.Siłę motywującą mają tylko niezaspokojone potrzeby. Kiedy potrzeba zostanie zaspokojona czyli gratyfikowana, jak woli to określać Maslow wyższa potrzeba może zacząć do­minować, determinując zachowanie jednostki. Gratyfikacja potrzeb zmienia także przebieg procesów poznawczych jed­nostki oraz jej postawy i oceny. Częsta gratyfikacja lub frustracja potrzeb w dziecistwie determinuje trwałe cechy osobowości jednostki.

TRAFNOŚĆ ZASADY

teoria-pratica

Za trafnością tej zasady przemawia m. in. to, że świadome motywy czy pragnienia odnoszą się raczej do środków niż do celów. Cele są zawsze podstawowymi potrzebami. Nazywane są podstawowymi, ponieważ są celami samymi w sobie i są wspólne wszystkim istotom ludzkim we wszystkich kultu­rach.Sformułowane wyżej zasady uważamy za najważniejsze meta- teoretyczne twierdzenia zawarte w Preface to Motivation Theory. Niektóre, nie wymienione w tej systematycznej re­konstrukcji, zostały pominięte ze względu na trudności z ich  zaklasyfikowaniem: nie jest jasne, czy należy je uznać za twierdzenia filozoficzne dotyczące „natury człowieka”, czy raczej za niejasno sformułowane hipotezy motywacyjne. Wątpliwość ta dotyczy w szczególności pierwszej ze sformu­łowanych w tym rozdziale zasad „Nasze pierwsze twierdzenie głosi, że jednostka jest zintegrowaną, zorganizowaną całością… W teorii motywacji twierdzenie to ma wiele specyficznych znaczeń, na przykład to, że motywowana jest cała jed­nostka, a nie jej część”.

WYCIĄGNIĘTE WNIOSKI

zywa-wiara-foto-main

„Musimy zrezygnować raz na zawsze z prób skonstruowania szczegóło­wej listy popędów czy potrzeb. Z wielu różnych względów listy tego rodzaju są teoretycznie niepoprawne”.Na tej samej stronie Maslow pisze:„Zbyt wiele istniejących obecnie list łączy bez wyboru potrzeby o róż­nych poziomach ogólności. Dlatego niektóre listy zawierają trzy lub cztery potrzeby, a inne setki potrzeb. Gdybyśmy chcieli, moglibyśmy utworzyć listę zawierającą dowolną liczbę popędów, od jednego do miliona, w zależności od stopnia szczegółowości analizy”.Mimo tych argumentów przeciw klasyfikacjom popędów czy potrzeb, Maslow sam stosuje jedną z nich. Jego „zasada hie­rarchii”, którą przeanalizujemy dalej, zakłada przynajmniej przybliżoną klasyfikację popędów i potrzeb w kategoriach potrzeb fizjologicznych, potrzeb bezpieczeństwa itd.Czwarta zasada Maslowa dotyczy znaczenia motywacji nie­świadomej. Na temat ten czytamy  „Możemy zatem stwierdzić, że poprawna teoria motywacji w żadnym wypadku nie może pomijać życia nieświadomego”.